Sarah Mittermaier interviewt Sybilla Claus

De jonge Alicia wordt geïnterviewd in 'Gender Rebels'. Ze houdt van kickboksen en geeft meiden zelfverdedigingsles.

________________

Dit artikel is geschreven door sociaal wetenschapper Eliza Mondegreen. Mondegreen is bekend in de genderkritische medische en therapeutische wereld. Ze onderzocht jarenlang online trans-gemeenschappen (FtM) en detransitioneerders, met aandacht voor het belangrijke vraagstuk van 'twijfel'. (Zie deel 2 voor haar conclusies uit dit onderzoek.) Mondegreen werkte met een eigen hoofdstuk mee aan het boek 'Gender Rebels'. Daarna interviewde ze Sybilla Claus voor haar Substack en stuurde ze het in een nieuwsbrief naar haar 7000 abonnees.

Eliza: Wat inspireerde je om het boek Gender Rebels te maken?

Sybilla: 'Ik werd geïnspireerd door mijn zorgen om de jonge meiden van vandaag. Neem bijvoorbeeld een tienermeisje dat in Brazilië is geboren en vijf jaar geleden met haar moeder naar Nederland kwam toen ze negen was; zij is mijn 'kleine zusje' geworden. Zij is de eerste die ik voor het boek interviewde. Ze worstelt met een hekel aan haar lichaam telkens als ze haar pijnlijke menstruatie krijgt. Sinds de basisschool (!) hebben jongens in haar klas haar vernederd en gekwetst om haar lichaamshaar, ze ontleedden elk deel van haar mooie lichaam, van haar borsten tot haar billen tot haar wenkbrauwen, en jaagden haar onzekerheid en angst op tot paniek. Diezelfde jongens noemen meiden hoeren en kech (Arabisch voor hoer). Dit is pure haat tegen meiden.

Als ik nu naar meiden in Nederland kijk, zien ze er allemaal hetzelfde uit: lang haar, skinny jeans, en make-up. Een meisje met kort haar is bijna niet te vinden, en degenen die het wel hebben kunnen door andere meiden buitengesloten worden: 'Jij bent geen meisje. Jij hoort niet bij ons.' Jonge lesbiennes wordt gevraagd of ze jongens zijn en worden naar medische transitie gelokt. Het doet me pijn te zien hoe mastectomieën worden gevierd in mijn eigen queer-gemeenschap. We hebben vrouwelijke solidariteit ingeruild voor het ontkennen en ontvluchten van vrouw-zijn.

Ik ben 65 jaar oud en soms vraag ik me af: wat is er gebeurd met al die manieren waarop je een jonge vrouw kon zijn? In mijn studententijd was er veel meer expressievrijheid dan vandaag! Waarom is het nog steeds zo zwaar om meisje en vrouw te zijn? Dit kleine landje onder de zeespiegel is een van de beste ter wereld, we hebben goede zorg voor iedereen, we zorgen voor ouderen en daklozen, we hebben gelijke rechten, betaalbaar onderwijs voor iedereen, het beste fiets- en mobiliteitsbeleid, en we zijn welvarend; we waren in 2001 de eerste die het lesbisch- en homohuwelijk introduceerde. Vanwaar dan al dat vrouwelijke ongeluk? Als schrijver en jarenlange journalist brachten deze vragen me op een zoektocht naar wat er aan de hand is.'

Waarom koos je 'Gender Rebels' als titel?

'Ik was eind jaren '70 en begin '80 student. Ik weet nog hoe verward ik was over waar ik thuishoorde als niet-conformistisch liberaal meisje in een mannelijke wereld. Achteraf kan ik zeggen dat ik gered ben door de tweede feministische golf. Toen werd biologie niet in twijfel getrokken, dat zoogdieren — inclusief mensen — gendere wezens zijn. Er was geen gepraat over het kiezen van een ander geslacht.

Er waren slechts een paar transseksuelen: volwassen mannen die als vrouw wilden leven en een traditionele vrouwelijke rol vervulden (kleding, make-up, stereotypen) die niemand van ons aantrekkelijk vond. Al onze discussies gingen over het bevrijden van vrouwen (én mannen!) van stereotiepe genderrollen die ons leven beperkten.

Gender betekende voor vrouwen opsluiting. Gender betekende misbruik, gedwongen huwelijken, heksenverbrandingen, verkrachting en eeuwenlang geen onderwijs. Mijn eigen moeder werd ontslagen als lerares toen ze met mijn vader trouwde. Dat was destijds Nederlandse wet! Ik prijs me gelukkig dat ik geboren ben in mijn tijd.

Mijn generatie kwam massaal in opstand tegen dit onrecht, wat veel enthousiasme en eigen kracht opwekte. Het was werkelijk bevrijdend. We begonnen vechtsporten te beoefenen om dagelijks geweld te confronteren. We ontwikkelden zelfverdedigingscursussen voor vrouwen in Nederland. We startten vrouwenboekhandels, cafés, festivals, campings, woongroepen, fiets- en autowerkplaatsen, en lazen ons in over de vrouwengeschiedenis en het leven van vrouwen wereldwijd. Ik studeerde zelf vrouwelijke genitale verminking in Afrika en Arabische landen, en later alledaags geweld tegen lesbiennes in Nederland.

Voor mij hangen de woorden Gender Rebels samen met de goede oude feministische dagen, toen we hard werkten in solidariteit met onderdrukte vrouwen wereldwijd voor verandering, toen we de wereld wilden openbreken zodat vrouwen nieuwe rollen konden vervullen en op nieuwe manieren konden handelen.'

Wat is volgens jou het belangrijkste verschil tussen jouw jeugd en waar meiden vandaag mee te maken krijgen?

'Wij hadden geen internet, geen radicale en onwetenschappelijke gender-ideologie en geen aanwezigheid van orthodoxe islam in onze adolescentie. In het hoger onderwijs leerden we lezen en debatteren, onszelf uit te dagen en onze ideeën te toetsen, in plaats van ons gekwetst te voelen en andere meningen te cancelen op basis van een leeg woord of een valse beschuldiging.

Deze nieuwe factoren weven een complex web, werken op nieuwe manieren samen met oude vormen van onderdrukking en schaden meiden en jonge vrouwen op manieren die we eerder niet zagen. Deze schade kan moeilijk te zien en te begrijpen zijn. Veel ervan speelt zich online af, of wordt verpakt in een inclusiviteits-ideologie die ten koste gaat van vrouwen, of wordt gepredikt in vreemde talen.

De kinderen en jongeren van vandaag groeien op met smartphones, snel internet en social-media-platforms die ontworpen zijn om jongeren, vooral meiden, te vangen. In het boek staat dan ook een interview met een psycholoog die zich terugtrok uit een adviesraad voor Meta (het moederbedrijf van Facebook en Instagram) omdat deze bedrijven simpelweg niets om het welzijn van kwetsbare meiden geven. Ze geven om geld verdienen, punt uit.

Een groot deel van het boek gaat over hoe deze online ruimtes meiden schaden, of meiden tegen elkaar opzetten, of meiden verenigen in de afwijzing van hun lichaam. Fanfictie-gemeenschappen zijn waar miljoenen meiden samenkomen. Online hebben ze al deze theorieën ontwikkeld over wie het grootste slachtoffer is, wie de meeste slachtofferpunten verdient, wie bovenaan deze slachtoffer- en identiteitshiërarchie staat.

Verschillende briljante jonge schrijfsters leggen uit hoe ze zichzelf online als jongens en mannen gingen identificeren, of hoe ze alleen nog over jongens en mannen schreven, en hoe dat het idee versterkte dat je aan vrouw-zijn kunt ontsnappen.

Jij schreef zelf een hoofdstuk over je thesis over hoe trans-gemeenschappen omgaan met twijfel, waar twijfel als bewijs van trans-zijn wordt genomen. Dit deel van het boek is een eye-opener voor alle volwassenen die geen idee hebben wat deze meiden online doen.

Het andere belangrijke verschil tussen opgroeien in mijn tijd en nu is dat we toen samen voor een betere wereld vochten. Nu leven we in de tijd van het individu, dat cosmetische chirurgie of stemmings- en geestbeïnvloedende medicijnen gebruikt om zich persoonlijk aan te passen aan de wereld zoals die is. Het concept vrouwenbevrijding lijkt te zijn verdwenen en vervangen door persoonlijke dromen van succes en perfectie binnen nauwe grenzen.

Wereldwijd is borstvergroting bij vrouwen de meest voorkomende cosmetische ingreep, inclusief arme landen! Hoe meer jonge vrouwen cosmetische chirurgie ondergaan, hoe moeilijker het wordt voor anderen om deze druk te weerstaan. We hebben een psycholoog die uitlegt hoe dit mechanisme werkt en tienermeiden beïnvloedt. Meiden voelen een diep gevoel van niet thuishoren en een grote disconnectie van hun eigen lichaam, gevoed door onrealistische idealen: dunne ledematen gecombineerd met grote borsten.

We weten van psychologen als Jean Twenge en Jonathan Haidt dat meiden die veel sociale media gebruiken zich slechter voelen. Elk extra uur dat je per dag op je smartphone zit, betekent een uur minder voor vrienden zien, sporten of slapen. De cijfers van jongeren die zich geïsoleerd, depressief en zelfbeschadigend voelen zijn de afgelopen 10 jaar fors gestegen. Meiden staan bovenaan al deze lijstjes. Vooral progressieve meiden, en vooral meiden die zich als LHBTQ+ identificeren. Dit is een klassieke kip-of-ei-vraag: wat kwam eerst? In noordwest-Europa is de acceptatie van deze minderheid zeer hoog. In Nederland heeft inmiddels zo'n beetje elke gemeente een regenboog-zebrapad om solidariteit met LHBTQ+-mensen te tonen. Hun afschuwelijke gevoel hangt dus misschien meer samen met verwarring over hun identiteit en online verslaving dan met echte onderdrukking.

Dus ik wil zeggen: meiden, of je je nu identificeert als hetero, bi, lesbisch, non-binair of trans, luister! Je hoeft als jong mens geen permanente identiteit te kiezen. Identiteit verandert in de loop van de tijd, vooral bij vrouwen. Ik ging van verloren voelen naar mezelf een jaar 'Charlie' noemen, naar 15 jaar 100% lesbisch zijn, en weer terug naar samenleven met mannen. Ik probeerde bijna alles op het seksuele spectrum en had veel plezier met veel mensen. Je weet nooit wat de toekomst brengt.

Maar dit zeg ik je. Ik heb nog steeds last van wat sommige mensen 'genderdysforie' zouden noemen. Ik leer nog steeds van mijn vrouwelijk lichaam te houden naarmate het ouder wordt en verandert. Na al die jaren van onnodig bloeden (ik wilde nooit zwanger worden) komt de menopauze. Het is zwaar om te accepteren dat je lichaam ouder wordt en verandert en je niet alles meer kunt wat je vroeger kon. Ik voel me dysforisch over de rol van vrouwen in de samenleving, niet over ons prachtige lichaam. Daarom schreef ik een hoofdstuk over seksualiteit voor meiden en jonge vrouwen. De sleutel is je lichaam te accepteren en lief te hebben. Anders kun je geen positieve seksualiteit ontwikkelen. En positieve seksualiteit is zo'n geschenk van de natuur — die kracht kan je sterken en je onoverwinnelijk doen voelen.

De laatste uitleg van wat er nu anders is voor meiden is de komst van miljoenen islamitische migranten in noordwest-Europa. In mijn generatie zagen en vierden we de terugtrekking van de invloed van vrouwenonderdrukkende christelijke religies en al het misbruik door priesters en nonnen. Maar nu is er een nieuwe religieuze dreiging op het toneel.

Vluchtelingen waarschuwen ons dat de islamitische culturen die zij ontvluchtten vrouwen haten. De sharia is de meest patriarchale rechtsorde. We zien dat nu duidelijk in Iran en Afghanistan. Ik zie de opkomst van de islam in de straten van mijn buurt waar meisjes van 10 — in sommige gevallen al van drie jaar (!) — zich met de hijab moeten bedekken. Daarom namen we een hoofdstuk op van mijn heldin, Ayaan Hirsi Ali, over een uitbraak van seksueel geweld in noordwest-Europa als gevolg van miljoenen mannelijke migranten en vluchtelingen die hier nu wonen en vrouwen als bezit zien in plaats van als zelfstandige mensen.

Met deze ontwikkeling komt de scheiding tussen staat en religie onder druk te staan. We zien onze liberale burgemeester van Amsterdam — een vrouw — pleiten om openbare veiligheidsmedewerkers de hijab op het werk te laten dragen. Hoe brengt dit vrouwenrechten verder? Het vrouwelijk lichaam voor mannen bedekken is duidelijk patriarchaal denken! We zien een toename van eermoorden op jonge meiden en vrouwen in Nederland. We weten dat duizenden jonge moslimmeisjes in Nederland thuis onderdrukt worden.

Dit is een serieuze emancipatiestrijd en een grote stap terug voor de rechten van meiden en vrouwen in Nederland. En het wordt totaal genegeerd door liberale partijen, die de islam omarmen en zijn schade negeren, ook al drijft hun nietsdoen kiezers in heel Europa naar uiterst rechtse partijen. Liberale partijen verdedigen tegenwoordig de antivrouwelijke opvattingen van de islam, noemen de hijab bijvoorbeeld een kwestie van persoonlijke keuze van de vrouw, en negeren de druk die vrouwen vanuit hun eigen gemeenschappen ondervinden. Eveneens weigeren deze partijen het verband te zien tussen de opkomst van gender-ideologie en het verlies van vrouwenrechten.'

Vertel eens over enkele van de meiden en vrouwen die je hebt ontmoet bij het maken van dit boek.

'Dit boek samenstellen was een wonderlijke periode, één-op-één werken met een steeds groeiende groep vrouwen over generaties heen, onze feministische kracht vinden, schrijven naar de beste versie van elk hoofdstuk. Het deed me zo aan vroeger denken. Als groep werken aan een project om jonge vrouwen en meiden te helpen gaf mij vleugels. Ik voelde me zo krachtig. Niets is mooier dan samen met intelligente vrouwen werken aan hetzelfde doel: de rechten van meiden en vrouwen verdedigen.

Eliza, ik leerde jou kennen! Hoe geweldig is dat? Ik bewonderde het werk dat je doet en ik was zo blij dat je meteen wilde meedoen. Jij bent de eerste die wetenschappelijk onderzoek deed naar online trans-gemeenschappen. Ik deed zelf een klein experiment door enkele maanden push-meldingen te krijgen uit Reddit FtM-groepen, en daar werd ik zo somber van. Dank dus dat je doorzet en deze werelden voor ons analyseert.

De nieuwsbrief 'Joyce Activated' van Helen Joyce bracht me ertoe in fanfictie te duiken. En nadat ik maandenlang tevergeefs probeerde Ayaan Hirsi Ali te bereiken, vermoed ik dat een e-mail van Helen het uiteindelijk deed. (Helen, als je dit leest: I love you!)

Toen ik een andere jonge dame per e-mail uitnodigde bij mij te blijven slapen als ze ooit in Amsterdam zou komen, antwoordde zij: 'Dat gaat voorlopig niet gebeuren, want ik woon in Rusland.' Verdrietig om te horen dat we elkaar niet in het echt kunnen ontmoeten, maar een vreugde om online verbonden te zijn met vrouwen wereldwijd.

Ik vroeg deze jonge vrouw: hoe beïnvloedt fanfictie de wereld van vrouwen in Rusland? Ze analyseerde deze wereld waarin ze 15 jaar deelnam, en vertelde ons het verschil tussen westerse fanfictie en de Russische versie.

Ik voelde ook een sterke verbondenheid met een lesbisch stel — Kitty Robinson en Max Robinson — in de Verenigde Staten, zelfs vóór ik met ze in contact kwam, vanwege hun werk. Zij verzamelden en deelden verhalen over geweld door mannen die zich als trans identificeren tegen jonge vrouwen. Zo jong, zo slim, en zo dapper.

Een andere briljante denker die meewerkt is een Amerikaanse thuismoeder die zichzelf Autist noemt. Elke keer dat ik een nieuwe vraag had, stuurde ze me lange antwoorden, diep ingaand op de stof, waardoor ik in nieuwe verwarring achterbleef, omdat ik elk vierde woord moest googelen — deels omdat jullie Amerikaanse online jargon zo anders is, deels door het leeftijdsverschil, en daarbij mijn andere Nederlandse manier van denken. (Goddank voor Hans, de vertaler, die op alle mogelijke manieren hielp.) Ze schrijft over haar mede-'rare nerd-vrouwen' van wie ze houdt. Ze nam 15 jaar deel aan de wereld van online fanfictie en legt uit hoe vooral jonge vrouwen met mentale problemen samenkomen om elkaar afwisselend te steunen en te pesten. In deze werelden ontstonden ideeën als cancelen, slachtofferhiërarchie, je voornaamwoorden delen, jezelf labelen met mentale en fysieke diagnoses (en zelfdiagnoses), en identificatie als (homo)man. Ze laat zien hoe sterk groepsdruk is en hoe elke kritiek tot uitsluiting kan leiden uit online gemeenschappen waar geïsoleerde meiden en jonge vrouwen op zijn gaan vertrouwen.

O, ik wou dat ik al deze dames in het buitenland kon bezoeken, op al die verre plekken. Want online verbinding is geweldig, maar voor mij gaat tijd samen doorbrengen in het echt, elkaar in de ogen kijken en knuffelen boven alles.

Mag ik ook één heel bijzondere man noemen? Hij is patholoog en christen, die steeds meer gezonde jonge vrouwenborsten op zijn onderzoekstafel in plakjes moest snijden. De ongelooflijke droefheid van dit werk bracht hem aan het twijfelen over wat er met transitie-chirurgie aan de hand is. Zijn artseneed — eerst geen schade toebrengen — deed hem zich afvragen en bezorgd zijn over wat er in Nederland gebeurt. Hij is een van de slechts enkele kritische artsen hier, en ik ben zo blij dat ik hem voor het boek mocht interviewen. Tussen haakjes: het dagblad Trouw, waar ik bijna 30 jaar werkte, weigerde een interview met deze man, waardoor zij hun lezers nieuwe informatie en een ander standpunt van een mede-christen onthouden. Beseffen abonnees dat liberale kranten hen onwetend houden?'

Hoe veranderden je ideeën over het boek van begin tot eind?

'Eigenlijk is de overstap van dichtbij naar internationaal de grootste verandering. Oorspronkelijk plande onze denktank (een kleine groep feministen van mijn leeftijd) een boek voor een Nederlands publiek, met Nederlandse meiden en vrouwen. Maar ik stond open voor alles, op zoek naar allerlei feministische kansen, standpunten, persoonlijke verhalen en onderzoek voor het boek. Al snel bleek dat — omdat Nederland zo klein is en de genderkritische beweging zo ver achterloopt — de kennis die ik zocht in de VS, Finland, België, Denemarken en het VK te vinden was.

Dus we bleven groeien en groeien, als groep. Uiteindelijk werd het een echte internationale inspanning, met verhalen van vrouwen uit de hele westerse wereld, en zelfs Hongkong. Mijn eerste vraag aan drukkers was voor een boek van 232 pagina's. Nu is het 368!'

Wat verraste je het meest in al het onderzoek, de interviews en de redactie?

'De angst die rond vrije feministische uitspraken en geschriften in het Westen hangt. Het is ongelooflijk hoeveel manieren er zijn waarop vrouwen hun gedachten niet mogen uitspreken. Meer dan een derde van de bijdragers in dit boek deed dat onder een andere naam om hun carrière, opleiding en veiligheid te beschermen. Is dat een wereldrecord?

Wat is er gebeurd met vrije meningsuiting en democratie? Andere vrouwen wilden niet meedoen uit angst voor de gevolgen van het verschijnen in een boek dat kritisch is op gender en op de islam. Anderen reageerden zelfs nooit op mijn herhaalde verzoeken.

Eén verhaal springt eruit. Ik had een interview met een geweldige 17-jarige. Toen ze negen was, besloot ze haar haar heel kort te laten knippen, en daarna werd ze op de basisschool dagelijks gepest door klasgenoten. Ik schrok van dit verhaal, maar was zo blij gewoon met haar te kunnen praten: zij was een van de weinige meiden met kort haar die we konden vinden. Ze ziet er supercute uit, en vertelde me dat ze lesbisch is.

Dit kind was goed in voetbal, ze trainde mee met de regionale training voor getalenteerde meiden. Maar op de eerste dag van haar hbo werd besloten dat eerstejaars studenten gemengde rugby zouden spelen om elkaar te leren kennen. Binnen vijf minuten tackelde een vent in haar groep haar zo hard dat ze een jaar later nog steeds worstelde met een ernstige knieblessure. Na ons interview moest ze een knieoperatie ondergaan. Ik durfde haar niet te vertellen dat deze rugby-aanval waarschijnlijk het einde van haar professionele dromen zou betekenen. De school heeft nooit haar excuses aangeboden. Integendeel, de gymleraar zat haar achter de broek omdat ze zoveel gymlessen moest missen.

In haar verhaal zag ik zoveel verschillende vormen van onderdrukking samenkomen. Het belang van veilige en aparte vrouwensport is zo duidelijk. De vrijheid om niet-conformerend te zijn zonder gepest te worden of te horen te krijgen dat de manier waarop je je haar draagt of van wie je houdt betekent dat je eigenlijk een jongen moet zijn. Ze lijkt op de jonge lesbiennes die in de rij staan bij genderklinieken, die transitie zoeken misschien zelfs zonder te erkennen dat ze lesbisch zijn, omdat de gendertherapeuten te onwetend zijn om ernaar te vragen.

Zij en haar vader vonden mijn geschreven interview mooi, maar daarna kwam haar moeder ertussen en trok toestemming in om haar verhaal in het boek op te nemen. Dat was eigenlijk begrijpelijk, na drie jaar misbruik die dit meisje als kind had geleden. Zelfs mijn pogingen om alle meiden en jonge vrouwen die ik interviewde te beschermen door achternamen en stadsnamen weg te laten, was geen garantie. In het huidige klimaat kan niemand voorspellen wat het gevolg zal zijn als je met je levensverhaal en foto's in een genderkritisch boek verschijnt.

Weet je wat ook verrassend is, maar dan op een heel positieve manier? Totale vreemden die hun vertrouwen in mij stelden! Ik heb een goede reputatie als journalist in Nederland, maar wat wisten mensen uit andere landen? Kon ik waarmaken wat ik beloofde? En toch begonnen al deze individuen aan een reis met mij die vaak meerdere maanden in beslag nam voor een artikel in het boek. Dank, dames! Ik hoop dat we erin slagen een Engelse uitgever te vinden, zodat je ook de andere geweldige hoofdstukken kunt lezen. Dit boek brengt de stemmen samen van zoveel jonge vrouwen uit alle achtergronden.'

Hoe hoop je dat Gender Rebels meiden zal helpen?

'Een psycholoog zei dat ze na het lezen van mijn inleiding meer inzicht had in alle stressvolle dingen waar meiden tegenwoordig mee te maken hebben. Ik hoop dat ouders, leraren en professionals die met meiden en jonge vrouwen werken een klein beetje kennis kunnen meenemen over hoe ze meiden kunnen helpen hun eigen weg en geluk te vinden.

Ik hoop dat meiden zelf meer vertrouwen krijgen, leren geloven dat hun eigen lichaam mooi is, en met ons mee gaan vechten voor de rechten van vrouwen en meiden wereldwijd, in plaats van nieuwe manieren te zoeken om af te zien van hun geslacht. Ik werd voor het eerst seksueel aangevallen toen ik 13 was. Niemand had me daarop voorbereid. Jonge meiden moeten leren zich fysiek te verdedigen en bespreken hoe ze om hulp kunnen vragen in een bedreigende situatie. Een aanval is nooit jouw schuld.

Kom achter dat scherm vandaan! Ga in plaats daarvan een vriendin bezoeken, sport, lees, lach, word verliefd, houd iemands hand vast, experimenteer — binnen je eigen grenzen — met seksualiteit en relaties. Doe dingen die je gelukkig maken. Meiden in het Westen kunnen alles doen en worden wat ze willen. Geniet van die ongelooflijke vrijheid. Accepteer jezelf, bouw een droom op en ga ervoor. En laat je nooit aan de kant zetten of stoppen door dwaze genderregels.'

Lees meer van Sarah Mittermaier, voorheen bekend als Eliza Mondegreen, op haar https://substack.com/@sarahmittermaier.